Clay & Ink: De jaren 70 – Begin, pubkunst en de weg omhoog

21. Oktober 2025

Waar geluid het kleurenpalet ontmoet en kunst de muziek ontmoet – dat is Klei en inkt! In de huidige socialmediaserie volgt Joelle Czampiel Udo's muzikale en artistieke carrière, waarbij ze altijd een brug slaat tussen een album en een kunstwerk. Tijd dus om het boek van Udo's discografie meteen vanaf het begin open te slaan en een kleine reis door de tijd te maken – de komeet zoomt terug naar de jaren 70!

 

 Een zwart-wittekening van een mannengezicht dat overgaat in een berg, met een enkele kale boom die uit de bergtop groeit. Het woord LINDENBERG staat eronder.  Drie met de hand getekende cartoonplaatjes op een Jever Pilsener-biertje tonen twee pratende mensen; de een steekt een vinger op, de ander houdt een glas vast en zegt: "Proost!" Beiden hebben overdreven gelaatstrekken en lang haar.  Drie eenvoudige, abstracte lijntekeningen: bovenaan zijn twee figuren met overdreven gelaatstrekken te zien en de woorden maise op het bureau; linksonder is een dansende figuur met een grote hoed te zien; rechtsonder is een rennende figuur met een puntig hoofd te zien.

Lindenberg, 1971 x Staaftekeningen, jaren 1970 © Archief Udo Lindenberg

Alles in het begin

Rokerige Hamburgse duikplekken en een eenvoudig oberblok van het merk Jacobs Koffie of Jever: Dit is waar Udo's verhaal begint. In 1971 verscheen het album LindenbergAanvankelijk bleef groot succes uit – Udo had zijn muziekstijl nog niet gevonden. Zelfs de regels in zijn notitieboekje waren nog onzeker; de onmiskenbare signatuur die later zijn kunst zou kenmerken, stond nog in de kinderschoenen.
Bolvormige neuzen à la Loriot tonen de vroege Pubtekeningen en portretten van zijn schildersgezel Meise. Na verloop van tijd zullen ze transformeren tot langgerekte vormen.
Maar zelfs dan is de humor volledig Udo: recht voor zijn raap, onbeschaamd, soms expliciet – vooral wanneer Meise in expliciete situaties wordt afgebeeld. Te midden van dit alles flitst een subtiele melancholie door, die over het hele gezicht van de getekende protagonist heen te lezen is – zonder zijn hoed en zonnebril, nog niet duidelijk herkenbaar als Udo. Een motief dat hem bij zal blijven, duikt hier al op: de opgestoken wijsvinger, die zowel de visuele boodschap als de tekst versterkt.

 

 Een jongeman met lang bruin haar en een serieuze blik kijkt in de camera. Hij draagt ​​een pak en stropdas. Rechtsboven staat de tekst: UDO LINDENBERG met zijn duimen in de wind. De achtergrond is zacht wazig.   Een schets in rode inkt toont negen abstracte profielen en gezichten met verschillende kapsels en brillen, gerangschikt in twee clusters. Het woord "Studien" en de signatuur "Maier" staan ​​boven en onder de tekeningen.

Duim in de wind, 1972 x Studieblad, 1979 © Udo Lindenberg Archief

Studeren en proberen

Met het tweede album Duim in de wind (1972) de toon wordt zelfverzekerder – “Het moment waarop Udo Lindenberg zijn stem vindt”, schrijft conservator Frank Bartsch in de tentoonstellingscatalogus.
Udo probeert ook nieuwe artistieke benaderingen uit: Op een Studieblad Vanaf 1979 zijn er hoofden in allerlei vormen en maten te zien. Deze kunstenaar begint ook naam te maken in de teken- en schilderkunst.

 

Een groep mensen in de cockpit van een vliegtuig, sommigen met drankjes, en één man die een krant leest. De albumhoes luidt: Udo Lindenberg & The Panik Orchestra - Alles Klar auf der Andrea Doria.  Losse, abstracte schets van een onderwaterfiguur met een hengel, een gele vis aan de lijn en een roze boot op het wateroppervlak; geschilderd met groene en turquoise waterverf.  Een grillige cartoon van mensen en zeemeerminnen die drankjes aan het maken zijn in de oceaan bij het zinkende schip Andrea Doria, met zeedieren zoals een haai en vissen die rondzwemmen. De scène is levendig en kleurrijk.

Alles in orde op de Andrea Doria, 1973 x Andrea Doria, 1997 en Andrea Doria I, 2002 © Udo Lindenberg Archief

1973: Eindelijk de muzikale doorbraak. Alles veilig op de Andrea Doria – het moment waarop de Duitse rockster geboren wordt en Duitstalige popmuziek eindelijk bevrijd wordt uit de kitscherige Schlagerhoek.
De Andrea Doria Ook op papier begeleidt Udo: in 1997 lijkt het schip nog klein aan de rand van de foto, terwijl de focus ligt op een mysterieus wezen in het water. In de jaren 2000 zit Udo zelfverzekerd als boegbeeld op de Andrea Doria, omringd door zeemeerminnen met blote borsten, die de muzikale Olympus al lang omarmen.

 

Albumhoes voor Ball Pompös van Udo Lindenberg & Das Panik-Orchester. Een man in een wit pak staat naast een vrouw in een zwarte jurk met blote rug, beiden poserend tegen een neutrale achtergrond.  Een speelse tekening van twee mensen die samen dansen, de een in een roze jasje en een gestreepte broek, de ander in een geel topje en een witte rok met rode hakken. Ze lachen allebei en houden elkaars hand vast.  Een speelse illustratie van twee mensen die dicht op elkaar dansen, de een in een groene jurk en de ander in een bordeauxrood jasje en een gestreepte broek. Hun armen en benen verstrengelen zich terwijl ze bewegen, wat een speels, levendig tafereel creëert.

Ball Pompös, 1974 x Carl Brutal I en II, 1995 © Udo Lindenberg Archief

Ver, verder, Udo

Bal Pompeus (1974) – de titel zegt het al. Udo doet geen half werk, hij pakt het groots aan. Het album toont hem zowel muzikaal als visueel als rockster, dichter, bohemian, maatschappijcriticus – kortom: als Gesamtkunstwerk.
De burgerlijke figuur van Carl Brutal van het lied Rudi Ratlos Udo verwerkte dit in 1995 in twee werken op papier. Carl duwt zijn partner, die boven hem uittorent, onhandig over de dansvloer. Kleine variaties in gezichtsuitdrukking en houding veranderen de uitdrukking fundamenteel: in de ene versie glimlacht Carl gelukzalig, in de andere lijkt hij overweldigd. De dansers versmelten tot één geheel – het blijft onduidelijk wie wie nu eigenlijk leidt. Een treffende metafoor voor Udo's visie op sociale rolmodellen.

 

Een geïllustreerde albumhoes toont een vampier met een hoge hoed die een angstige man aanvalt. Vleermuizen vliegen rond een donkere, gotische stad op de achtergrond. De tekst luidt: Udo Lindenberg & Das Panik Orchestra en Geen Paniek in vette rode letters.   Albumhoes met een man met schouderlang haar in een wit overhemd en een donker jasje op een zwarte achtergrond. De tekst luidt: "Udo Lindenberg & het Panik-Orchester Votan Wahnwitz."  

Geen Paniek, 1978 en Votan Wahnwitz, 1975 x Vampir Pink, 1995 © Archief Udo Lindenberg

Een sprong over grenzen en in duistere werelden

In 1978 waagde Udo het aan een ongewoon experiment met Geen paniek, een album dat letterlijk grenzen overschrijdt, omdat het volledig op Nederlands gezongen. De nabijheid van zijn geboorteplaats Gronau, niet ver van de Nederlandse grens, is hoorbaar.
De cover is ook een echte blikvanger: als een gothic novel, met een vampier, een hoed, vleermuizen en een donker kasteel. Het liedje 0-Rhesus-Negatief, al van Stemgekte (1975) keert hier terug in een nieuwe taal.
Udo's fascinatie voor bloedzuigers vond in 1995 zijn artistieke uitdrukking in de collage VampierrozeMaar in plaats van bedreigend over te komen, lijkt de vampier hier schel, komisch en enorm. "Pretty in Pink" in plaats daarvan Finstermann – bewijs van Udo’s plezier in het ironisch breken met zijn eigen thema’s.

 

Zoveel voor onze kleine excursie door Udo's muzikale beginjaren in de jaren zeventig. De komeet slaat opnieuw in Oberhausen – en natuurlijk in de tentoonstelling Udo Lindenberg. Komeetachtige paniek – likeuren, udogrammen, naaktfoto’s en nog veel meer. Heel Udoversum komt naar het Ruhrgebied!
Ga zelf op zoek naar aanwijzingen en probeer Klei & Inkt samenbrengen: Welke regels, karakters of thema's uit Udo's liedjes vind je terug in zijn foto's?

Lena Elster

Algemeen