Waar liggen de grenzen van humor? - Een digitaal experiment

Waar liggen de grenzen van humor? – Een digitaal experiment

3. April 2020

De Corona-crisis heeft het openbare leven bijna tot stilstand gebracht - ook de LUDWIGGALERIE moest, net als alle andere musea in Duitsland, de deuren sluiten. Dit betekende ook dat onze geplande evenementen niet door konden gaan.
We durfden een digitaal experiment aan en vroegen de acteurs om hun uitspraken schriftelijk of hoorbaar te maken. Jacques Tilly gaf een audioverklaring, Christoph Müller en Thomas Holtbernd beantwoordden onze vragen schriftelijk. De laatste vraag wordt voor iedereen beantwoord.

Jacques Tilly
Hij werd in 1963 in Düsseldorf geboren en begon in 1983 met het bouwen van carnavalswagens
Van 1985 tot 1994 studeerde hij communicatieontwerp aan de Universiteit van Essen, werkte daarna als freelance ontwerper en ging door met het bouwen van kermiswagens
1998 zelfstandig ondernemer op het gebied van grootschalige kunststofbouw
Sinds 2005 is Tilly de enige ontwerper van de carnavalswagens die uit zijn atelier komen
2007 Erelidmaatschap van het netwerk voor kunst en cultuur in Düsseldorf en Keulen
2008 Klinzing-plaquette - de plaquette wordt beschouwd als de hoogste onderscheiding die door het carnaval van Düsseldorf wordt uitgereikt.
Diverse onderscheidingen op het carnaval van Düsseldorf door de jaren heen
Amnesty International Mensenrechtenprijs 2017
Prijs voor burgerlijke moed 2019 van de Heinrich Heine Kreis e. v.
Düsseldorfer Jonges Kunstprijs 2019
Tilly is lid van de raad van bestuur van de evolutionair humanistische Giordano Bruno Foundation

U bekijkt momenteel tijdelijke inhoud van YouTube. Om toegang te krijgen tot de daadwerkelijke inhoud, klikt u op de onderstaande knop. Houd er rekening mee dat gegevens aan derden worden doorgegeven.

Meer informatie

Ontgrendel inhoud Accepteer de noodzakelijke service en deblokkeer inhoud

Thomas Holtbernd
geboren in 1959, studeerde katholieke theologie, pedagogische wetenschappen, psychologie en filosofie.
Na een tijd als ziekenhuispastor te hebben gewerkt, gaf hij les aan verpleegscholen en gespecialiseerde seminars voor geriatrische zorg. Hij is opgeleid als Gestalttherapeut, heeft een psychologische praktijk, werkt als psychologisch deskundige en is jarenlang gastheer van filosofische cafés. Hij begon ook al vroeg met schrijven, aanvankelijk met gedichten, korte verhalen en recensies, daarna boeken over humor en andere onderwerpen. Zijn artikelen in boeken en tijdschriften gaan over onderwerpen als eenzaamheid, vertrouwen, houding, spel, levensvreugde etc., die hij vooral vanuit het perspectief van een fenomenologische filosofie bekijkt. In alles ligt de nadruk op vrolijkheid als een manier van leven.

Tilly's taalgebruik is universeel - zijn grappen over Corona anders in Europa?

Ik weet niet zo zeker of Tilly's taal universeel is. Zijn karikaturen worden in veel landen over de hele wereld begrepen, en dit wordt heel duidelijk in de tentoonstelling. De humor of grappen zijn in Europese landen anders, zoals blijkt uit wat bijvoorbeeld de Duitsers hamsteren, namelijk toiletpapier en pasta, terwijl de Fransen rode wijn en condooms kopen. De invloed van een samenleving is heel diep. Als je bijvoorbeeld de reisverhalen van Michel Eyguem de Montaigne uit de 16e eeuw leest, sta je versteld van de eigenaardigheden van de beschreven volkeren; ze lijken nog steeds waar te zijn. Een paar jaar geleden deed Richard Wiseman een internationaal internetonderzoek naar moppenvoorkeuren en er waren duidelijke verschillen of voorkeuren tussen volkeren. Maledictologie, dat wil zeggen onderzoek naar scheldwoorden, komt tot vergelijkbare resultaten. In het tijdperk van internet en globalisering beginnen grappen echter steeds meer op elkaar te lijken. Aan de andere kant worden de verschillen tot folklore verheven of eenvoudigweg beweerd en gestileerd tot een running gag, zoals de ‘vijandschap’ tussen Düsseldorf en Keulen.

Wanneer verandert humor in galgenhumor en sarcasme?

Ik weet niet eens of humor galgenhumor of sarcasme wordt, daar kan ik net zo goed mee beginnen. Het hangt van de situatie af, in tijden van crisis is het duidelijk dat men galgenhumor ontwikkelt. Ik zou sarcasme toeschrijven aan bepaalde persoonlijkheidskenmerken. Ik hou ook niet van het veronderstelde verschil tussen goede en slechte humor. Er zijn gewoon slechte grappen en goede grappen, maar dat is geen morele evaluatie, maar een esthetisch oordeel. En er zijn moppenvertellers die het publiek niet aanvoelen en er niet op reageren. Dit is heel goed te ervaren op het moment dat cabaretvoorstellingen vanuit het thuiskantoor komen. Zonder publiek lijken de punchlines vreemd grappig.

Maak jij wel eens grapjes over jezelf en hoe belangrijk is het om soms grapjes over jezelf te maken?

De grappen over mezelf zijn natuurlijk het moeilijkst. Ik realiseer me dat als ik niet om mezelf lach, ik alleen maar gezien zou worden als een vervelende moppenverteller. Ik denk dat zelfironie belangrijk is. Voor mij is het ook een teken van volwassenheid dat ik grapjes over mezelf kan maken. Er is een prachtig gedicht van Wilhelm Busch dat me helpt dit goed uit te leggen:

Zelfkritiek heeft veel te bieden,

Als dat zo is, dan geef ik mezelf de schuld,

Dus eerst heb ik de winst,

dat ik zo nederig ben;

Ten tweede denken mensen

De man is een en al eerlijkheid.

Ten derde pak ik deze hap

Allereerst de andere kritiekpunten;

En ten vierde hoop ik dat ook

Op bezwaar, wat ik goedkeur.

Zo komt het er uiteindelijk uit,

Dat ik een werkelijk prachtig huis heb.

‘Memes’ zijn overal op internet te zien, ook over het onderwerp Corona, video’s op korte videoplatforms zoals TikTok of op Facebook behandelen het onderwerp meestal met humor. Is dit een goede manier om met de crisis om te gaan? In hoeverre helpt dit mensen psychologisch om met deze crisis om te gaan? Welke grens mag u in dit specifieke geval niet overschrijden?

Humor is altijd een goede adviseur geweest in moeilijke en stressvolle situaties. Vooral de huidige situatie laat zien dat humor de gedwongen fysieke afstand tot andere mensen kan compenseren. Er wordt een brug van gelach en glimlach gecreëerd die de diepten van onze angsten overspant. Wie lacht, wordt even afgeleid en dat is een onderbreking van de stress van het alleen zijn, de angst voor besmetting en de angst dat anderen doodgaan of bedreigd worden. Ik denk dat deze kracht van humor prachtig wordt weergegeven in The Life of Brian van Monty Python. Jezus of Brian hangt aan het kruis en zingt het lied ‘Ik kijk altijd naar de positieve kant van het leven.’ Humor of grappen zijn een factor van veerkracht; ze versterken het immuunsysteem. De grap stopt het herkauwen omdat er iets onverwachts gebeurt. En in tijden van crisis is het moeilijk om te ontsnappen aan de aantrekkingskracht van nieuw nieuws, informatie over de omstandigheden in ziekenhuizen, enz. Met de grap creëer ik een onderbreking. In eerste instantie zie ik geen grenzen aan de grap; ik hou er niet van als hij te plat of te macaber is. Maar als een grap iemand helpt een beetje vrolijkheid in het donkere leven van alledag te brengen, dan zou het de moeite waard moeten zijn. Een goede grap kenmerkt zich ook doordat een idee karikaturaal is, iets zo overdreven wordt dat ik geïrriteerd raak in mijn vastgeroeste meningen en opvattingen en ik me meer bewust word van mijn beperkingen.

Christopher Mueller

Geboren in 1970 en opgegroeid rond en in Düsseldorf

Sinds 1989 journalist: aanvankelijk voor regionale redacties en religieus gelieerde instanties en kranten; werkt sinds eind jaren negentig voor vaktijdschriften op het gebied van de sociale psychiatrie en psychiatrische verpleegkunde

sinds 2017 verantwoordelijk redacteur van het vakblad “Psychiatrische verpleegkunde” (Hogrefe-Verlag); Redactielid “Psychosocial Umschau” (Uitgeverij Psychiatrie), “Dr. med. Mabuse” (Mabuse-Verlag), “Verpleegkundige Professional” (Facultas-Verlag)

werkzaam in de psychiatrische intramurale zorg sinds 1990; Jarenlange ervaring in de geriatrische, algemene en forensische psychiatrie in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland

Waar leg jij je grenzen in je werk als “verpleegkundige met humor”?

Als ik in mijn dagelijks leven als verpleegkundige humor en vrolijkheid beleef, dan gaat het voor mij in de eerste plaats om kansen. Humor en vrolijkheid zijn voor mij onmisbaar om relaties te creëren en ontmoetingen mogelijk te maken. Dit blijkt elke dag. Het luchtige gezegde als je langsloopt, zorgt voor een goede sfeer tussen ik en jij. Ik zie deze positieve sfeer als het leggen van de basis zodat de zieke en ik samen op pad kunnen. Als ik besef dat ik een soortgelijk gevoel voor humor heb als de persoon met wie ik praat, wordt er al snel een overeenkomst duidelijk.

Als iemand die in Düsseldorf is opgegroeid en nu in Keulen werkt, concentreer ik me vaak op het schijnbare conflict tussen de mensen in de kathedraalstad en de hoofdstad van de deelstaat. Ik vraag Keulse inwoners vaak of ze de stationskapel aan de oever van de Rijn in Keulen eigenlijk kennen. In de regel zijn ze geïrriteerd en vragen ze me zelfs waar de kapel is, waarbij ze zeggen dat ze er niets van weten. Het spreekt voor zich dat ik ze dan vraag of ze de gotische kathedraal (de Dom van Keulen) kennen, die altijd in het niet valt bij het stationsplein. Natuurlijk moet ik het verdragen dat ik een ‘klootzak’ wordt genoemd. Maar het belangrijkste is dat de verbinding tussen mensen tot stand komt. Het is leuk om op het antwoord te wachten. Ze komt zeker.
Voor mij zijn er nauwelijks grenzen. Als ik in mijn werk als verpleegkundige humor en opgewektheid gebruik, mogen grappen of gevatte opmerkingen mensen niet kwetsen. De integriteit van de persoon moet behouden blijven. Het moge duidelijk zijn dat het gebruik van humor en opgewektheid in essentie neerkomt op koorddansen. Wanneer de zielen van mensen uit balans raken (ik ken dit gebied van de verpleegkundige zorg het beste), hebben we existentiële ervaringen. Existentiële ervaringen moeten worden beantwoord met krachtige grappen. Grappen en gevatte opmerkingen komen ter zake.

Als Gebruiken uw patiënten humor als het om hun ziekte gaat?

Dit gebeurt op heel verschillende manieren. Mensen hebben een individueel gevoel voor humor. Dit blijkt mij elke dag. En wat mensen ook onderscheidt: de bereidheid en het vermogen om om zichzelf te lachen. De een slaagt, de ander niet.

De ervaring heeft geleerd dat psychische aandoeningen verband houden met een specifieke glimlach en een bepaalde lach. Wanneer een depressief persoon lacht, lijkt hij zeker gekweld. Mensen met manische symptomen lachen altijd kwaadaardig. Psychotica lijken niet helemaal oprecht als ze glimlachen of lachen. Glimlachen en lachen moeten authentiek zijn. Zo is het ook voor de getroffenen, denk ik. Ze moeten zichzelf vinden in wat ze doen en voelen.

Terwijl opgewektheid en humor zelfs in gezonde tijden een rol speelden in het leven van de getroffenen, spelen ze ook een rol in persoonlijk moeilijke tijden. Ze hebben het gevoel dat ze zich beter voelen als ze weer kunnen lachen of lachen. Als ze met scherpe opmerkingen of zelfs grappen om de hoek komen, zijn ze op weg naar herstel. Daar ben ik zeker van. Willibert Pauels meldde dit ooit aan mij, die als katholieke diaken en cabaretier op verschillende podia staat en zijn eigen depressie jaren geleden openbaar maakte.

De Corona-crisis brengt ons collectief naar de afgrond. Mensen bereiken hun eigen grenzen. Nu ontstaan er situaties die het individu vaak wil vermijden. Ineens zijn we familie van elkaar in gezinnen en gedeelde appartementen. De vraag in de zaal is: tolereren wij elkaar?
Op sommige plaatsen kunnen we dit voor elkaar krijgen als we het leven van alledag wat lichtheid geven. Aan de gezamenlijke eettafel kunnen de vrouwen, mannen en kinderen elkaar plagen. Persoonlijk kan ik zeggen dat mijn openheid voor humor en humor in mijn privéleven opnieuw toeneemt. Het dagelijkse werk in de kliniek is vermoeiend. Corona heeft ons op de een of andere manier onder controle, er is veel onzekerheid. De getroffenen hebben een grote behoefte aan praten. Het leven wordt dan moeilijk. Als ik de kliniek verlaat, kom ik in een stad terecht waar een vreemde noodtoestand heerst. Ik zou dit ook als moeilijk omschrijven. Ik moet een lichtheid voelen in mijn eigen vier muren. Ik geloof dat andere tijdgenoten er net zo over denken.

Vrolijkheid en humor kunnen de huidige situatie zeker gemakkelijker maken. Voor de toekomst kan snelle humor en humor je aan het denken zetten. Maar het blijft cruciaal welke actie het gevolg is van het individu.